De roos van Leary is een van de meest gebruikte communicatiemodellen in trainingen en bedrijven. Dit model helpt professionals beter te begrijpen hoe zij zich gedragen in communicatie en hoe anderen dit waarnemen. In dit artikel lees je wat de roos van Leary is, hoe het model werkt en hoe je het praktisch kunt toepassen op de werkvloer.
Wat is de roos van Leary?
De roos van Leary is een communicatiemodel dat in de jaren zestig is ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary. Het model toont hoe mensen in interpersoonlijke situaties gedrag vertonen dat kan worden geanalyseerd op twee dimensies: van samenwerken tot tegenwerken en van dominant tot ondergeschikt gedrag.
Het model staat ook bekend als het Leary-diagram en wordt veel gebruikt in organisatietrainingen, vooral in Nederland. Het helpt managers, teamleiders en professionals inzicht te krijgen in hun communicatiestijl en die van hun collega’s. Door deze inzichten toe te passen, kunnen betere werkrelaties ontstaan en kan samenwerking verbeteren.
Veel trainingsorganisaties, waaronder Kenneth Smit, gebruiken dit model als basis voor trainingen in effectieve communicatie. Het is een praktisch instrument dat direct toepasbaar is in dagelijkse werkinteracties.
De twee assen: samen-tegen en boven-onder
De roos van Leary wordt weergegeven als een cirkel met twee kruisende assen. Deze assen bepalen de twee dimensies van gedrag:
De horizontale as loopt van samenwerken (links) tot tegenwerken (rechts). Deze as bepaalt in hoeverre iemand gericht is op samenwerking en steun, dan wel op weerstand en kritiek.
De verticale as loopt van boven (dominant, leidinggevend gedrag) tot onder (ondergeschikt, volgend gedrag). Deze as bepaalt of iemand initiatief neemt en leiding geeft, of juist informatie verwerkt en volgt.
Deze twee assen samen creëren acht segmenten in de cirkel, elk met een eigen gedragsstijl. Niemand is vast gebonden aan één segment: afhankelijk van de situatie en de ander kunnen we in verschillende segmenten opereren.
De acht gedragsstijlen
De acht segmenten van de roos vertegenwoordigen verschillende gedragsstijlen die elk hun sterke en zwakke punten hebben:
Autoritair gedrag (dominerend en samenwerkend): Iemand neemt leiding, geeft duidelijke richtingen en streeft naar samenwerking. Dit is effectief wanneer snelle besluiten nodig zijn.
Verantwoordelijk gedrag (dominerend en samenwerkend): Iemand toont leiderschap met aandacht voor anderen, delegeert bewust en werkt samen aan oplossingen.
Kritisch gedrag (dominerend en tegenwerkend): Iemand stelt hoge eisen, wijst op problemen en geeft kritiek. Dit kan waardevol zijn voor kwaliteitsbewaking, maar kan ook demotiverend werken.
Rebellisch gedrag (onderschikt en tegenwerkend): Iemand verzet zich, volgt niet op en doet het tegenovergestelde van wat wordt gevraagd. Dit kan innovatief zijn, maar ook destructief.
Afhankelijk gedrag (onderschikt en tegenwerkend): Iemand trekt zich terug, voelt zich slachtoffer en weigert mee te werken. Dit leidt tot stagnatie in communicatie.
Ondersteunend gedrag (onderschikt en samenwerkend): Iemand volgt graag, biedt support en werkt mee. Dit is essentieel voor teamwerk, maar kan leiden tot gebrek aan eigeninitiatie.
Conformistisch gedrag (onderschikt en samenwerkend): Iemand past zich aan, gaat akkoord met alles en zoekt harmonie. Dit lijkt positief, maar kan gemis van authenticiteit betekenen.
Assertief gedrag (dominerend en samenwerkend): Iemand spreekt zijn mening uit, zet grenzen en blijft samenwerkingsgezind. Dit is een effectieve combinatie.
De roos van Leary test
Er bestaat een test waarmee je kunt bepalen waar jij jezelf plaatst in de roos van Leary. Deze test, ook wel de Leary-test genoemd, bestaat uit verschillende vragen over je gedrag in interpersoonlijke situaties.
De test werkt doorgaans met vragen zoals: “Hoe reageer je wanneer iemand je tegenwerkt?” of “Wat is je natuurlijke houding wanneer je leiding moet geven?” Aan de hand van de antwoorden wordt bepaald in welke segmenten van de roos je gedrag zich concentreert.
Een belangrijk inzicht uit de test is dat niemand in slechts één segment thuishoort. Je hebt waarschijnlijk een voorkeursstijl of voorkeurstijlen, maar je kunt en zou je gedrag ook in andere segmenten kunnen vertonen, afhankelijk van de situatie.
Deze flexibiliteit is juist de kracht van inzicht in het model. Je leert wanneer welk gedrag effectief is en hoe je je bewuster kunt aanpassen aan de situatie en de ander.
Complementair en symmetrisch gedrag
Een belangrijk concept in de roos van Leary is de notie van complementair en symmetrisch gedrag. Dit bepaalt in grote mate de kwaliteit van communicatie.
Complementair gedrag treedt op wanneer twee personen in tegengestelde segmenten opereren. Bijvoorbeeld: één persoon toont dominant gedrag, de ander respectvol ondersteunend gedrag. Dit leidt vaak tot harmonie en duidelijke rollen.
Symmetrisch gedrag gebeurt wanneer twee personen in dezelfde hoek van de roos opereren. Twee dominante personen kunnen om macht strijden, maar twee ondersteunende personen kunnen elkaar juist goed aanvullen.
In werkrelaties streven we meestal naar complementair gedrag voor stabiele samenwerking. Echter, permanente complementariteit kan ook tot rigiditeit leiden. Flexibiliteit en af en toe symmetrisch gedrag kunnen verfrissend werken.
De roos van Leary op de werkvloer
In praktische werkzetting helpt de roos van Leary je begrijpen waarom bepaalde interacties stroef gaan. Waarom krijg je met je baas niet goed contact? Misschien opereren jullie beide uit dezelfde dominante hoek en kun je beter je inzet aanpassen.
Op teams helpt het model om diversiteit in gedragsstijlen te waarderen. De ene collega is assertief en initiatief nemend, een ander biedt stabiele ondersteuning. Beide zijn nodig voor effectieve teamwerking.
Ook in klantcontact is het model waardevol. Als je snapt dat een klant uit de kritische hoek opereert, kun je daar beter mee omgaan door niet defensief te reageren, maar bevraagend en open te blijven.
Het model inzetten als leidinggevende
Leidinggevenden profiteren sterk van inzicht in de roos van Leary. Het helpt je inzien welke communicatiestijl je van nature hanteert en waar je wellicht aanpassingen nodig hebt.
Een sterke leidinggevende kan flexibel schakelen tussen verschillende stijlen. Bij de ene medewerker ben je directief en duidelijk, bij een ander meer ondersteunend en bevraagend. Dit vraagt bewustzijn en oefening.
Bovendien helpt het model je je team beter samen te stellen. Je begrijpt welke rollen je nodig hebt en hoe je mensen zo inzet dat hun natuurlijke stijl aansluit bij hun taken.
Veelgemaakte fouten
Bij toepassing van de roos van Leary worden bepaalde fouten regelmatig gemaakt. Ten eerste de aanname dat iemand vast in één segment zit. Dit is niet waar: gedrag is situatieafhankelijk en kan veranderen.
Een tweede fout is het moraliseren over gedragsstijlen. De roos is neutraal: geen stijl is inherent beter. Elk gedrag heeft context waarin het effectief is.
Een derde fout is te weinig aandacht voor flexibiliteit. Het doel is niet je gedrag aan te passen zodat je overal in een bepaald segment uit opereert, maar juist flexibel verschillende stijlen in te zetten.
Training bij Kenneth Smit
Kenneth Smit biedt trainingen aan die de roos van Leary grondig behandelen. De trainingen Inzicht in Anderen en Effectief Communiceren maken intensief gebruik van dit model.
In deze trainingen doe je de test, ontdek je je eigen gedragsstijlen en leer je hoe je deze effectief kunt inzetten. Praktische oefeningen helpen je het geleerde direct toe te passen in je werkzetting.
De combinatie van theorie, zelfonderzoek en praktische toepassing maakt deze trainingen effectief voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Deelnemers rapporteren dat zij beter begrijpen waarom bepaalde interacties stroef lopen en hoe zij dit kunnen verbeteren.
Veelgestelde vragen over de roos van Leary
De roos van Leary is een communicatiemodel dat interpersoonlijk gedrag in kaart brengt langs twee assen: boven-onder (dominantie versus onderdanigheid) en samen-tegen (samenwerking versus oppositie). Het model helpt je te begrijpen hoe jouw gedrag het gedrag van de ander beinvloedt en hoe je bewust kunt schakelen.
Als manager gebruik je de roos van Leary om bewust te kiezen welk gedrag je inzet. Moet je sturen? Kies voor boven-samen (leidend). Wil je een medewerker laten groeien? Kies voor onder-samen (helpend). Het model maakt je flexibeler in je communicatie en effectiever in verschillende situaties.
Complementair gedrag betekent dat boven-gedrag onder-gedrag uitlokt en andersom. Als jij dominant communiceert, wordt de ander vaak onderdanig. Op de samen-tegen as werkt het symmetrisch: samenwerking lokt samenwerking uit, oppositie lokt oppositie uit. Dit inzicht helpt je om bewust de dynamiek te veranderen.
De roos onderscheidt acht gedragsstijlen: leidend, helpend, meewerkend, volgend, teruggetrokken, opstandig, aanvallend en concurrerend. Elke stijl is een combinatie van de twee assen. De meeste mensen hebben een voorkeursstijl maar kunnen leren om flexibel te schakelen tussen stijlen.
Om een negatief patroon te doorbreken, kies je bewust voor tegengesteld gedrag op de boven-onder as. Als een medewerker steeds aanvallend reageert, kun je in plaats van terugvechten (symmetrisch) kiezen voor helpend gedrag. Dit doorbreekt de verwachte dynamiek en opent ruimte voor constructief gesprek.
